Είδη Ψαλτικού ύφους. (του Πέτρου Γαλάνη)

Τυπολογία και Τεχνική Κατάταξη των Υφών στη Σύγχρονη Ψαλτική Τέχνη
(από το Ψαλτολόγιο και τον Πέτρο Γαλάνη)

Έχω ασχοληθεί επισταμένως με το ύφος και τα στοιχεία που το συναποτελούν στο θέμα που έχω ανοίξει σχετικά. Ο παραπάνω διαχωρισμός, αν και έχει δόση αλήθειας, δεν μπορεί να αποτυπώσει την ποικιλομορφία των υφών που υπάρχουν στη σύγχρονη ψαλτική. Θα προσπαθήσω να κάνω μία κατηγοριοποίηση βασισμένη περισσότερο στα τεχνικά στοιχεία παρά στην τοπική παράδοση, αν και δεν αρνούμαι την ύπαρξή τους.

1. Το λεγόμενο «παλαιομοδίτικο» ύφος.

Πολλοί θεωρούν ότι είναι το γνήσιο Πατριαρχικό, γιατί πράγματι ο Ναυπλιώτης που είναι ο πρώτος Άρχων Πρωτοψάλτης τού οποίου έχουμε ηχογραφήσεις έψαλλε έτσι. Εδώ έχουμε τοποθέτηση «τουάνγκ» (η φωνή χτυπά στον ουρανίσκο, σφιγμένος λάρυγγας, το μέταλλο ισοπεδώνεται), στόμφος, αρκετά αργές χρονικές αγωγές, η φωνή δίνει την αίσθηση ότι ψάλλει σε υψηλότερους τόνους από ό,τι στην πραγματικότητα, λόγω τοποθέτησης, διαπεραστικός ήχος.

2. Η αθηναϊκή «μετροφωνία»

..τύπου Περιστέρη κλπ. όπως ήλθε από τον Κωνσταντίνο Ψάχο. Ένρινη τοποθέτηση, έντονος στόμφος, αργή χρονική αγωγή, χρόνος «σχολικός» απλός, επιβραδύνσεις, σχεδόν απουσία χαρακτήρων ποιότητος ή εκτέλεσή τους με το στόμα, όχι τον λάρυγγα.

3. Σμυρνέικη παράδοση.

Εδώ ο τόπος έχει τον ρόλο του. Μοιάζει με την αθηναϊκή μετροφωνία στα υπόλοιπα, απλώς η διαφορά είναι ότι εδώ γίνονται χαρακτήρες ποιότητος, αλλά πάντα με το στόμα, ενίοτε οι χαρακτήρες ποιότητος δημιουργούν μία αίσθηση «κυματόμορφης» ψαλτικής, δημιουργούνται ιδιαίτερα ρυθμικά σχήματα σαν τραγούδι, το μέλος μετατρέπεται σε ένα ατέλειωτο κυμάτισμα. Νομίζω ότι όσοι ακολουθούν λογική Χατζημάρκου και των επιγόνων του βρίσκονται κυρίως σε αυτήν την κατηγορία. Ειδικά ο Χατζημάρκος έχει ηχογραφήσει που πάνε και στα δύο άκρα, και την αθηναϊκή μετροφωνία αλλά και τη σμυρνέικη παράδοση με τους ατέρμονους κυματισμούς και τα «γεμίσματα».

4. Λαϊκότροπο ύφος.

Εδώ βάζω συλλήβδην όλα τα ύφη που είναι επηρεασμένα από τοπικές λαϊκές μουσικές παραδόσεις. Άλλοτε η ψαλτική μοιάζει με Ριζίτικο της Κρήτης, άλλοτε με Κλέφτικο Μωραΐτικο, με Καμπίσιο Στερεοελλαδίτικο, με Ρεμπέτικο, με Καντάδα στα Επτάνησα κλπ. Η έκφραση και οι αναλύσεις είναι ξεπατικωμένες από αυτά τα είδη, ενίοτε δημιουργούνται και ρυθμικά σχήματα αντίστοιχα με τα αντίστοιχα είδη λαϊκής μουσικής.

5. Το Αγιορείτικο ύφος

..με κυριώτερο εκπρόσωπο τον π. Δαμασκηνό Νεοσκητιώτη και όσους τον ακολουθούν. Στην ουσία είναι η Σμυρνέικη παράδοση με ποιο «καλογερικό» χρώμα, χαμηλές βάσεις, «σκούρες» φωνές και λόγω της πολύ χαμηλής βάσης και της μη εισδοχής της φωνής στην υψηλή περιοχή, το άκουσμα δεν έχει τον στόμφο της Σμυρνέικης παράδοσης, είναι πιο «μαζεμένο».

6. Το «Καρεώτικο» ύφος

με κυριώτερο εκπρόσωπο τον Διακοδιονύση Φιρφιρή και τώρα τον Χασανίδη και άλλους. Αυτό εγώ θα το έβαζα κοντά στη Σμυρνέικη παράδοση, εδώ νομίζω ότι παίζει ρόλο και η επιλογή μελών, γενικά κινείται σε λογική αγρυπνιών και μακροσκελών ακολουθιών και χορωδιακές εκφάνσεις. Εδώ σε πολλά σημεία έχουμε αργόσυρτο χρόνο που αγγίζει το ρεμπέτικο, αλλά έχουμε και την κυματόμορφη ψαλτική του σμυρνέικου, ειδικά σε αργότερα μέλη.

7. Το ύφος της Θεσσαλονίκης

.. όπως διαμορφώθηκε κατά τη δεκαετία του '60 και έπειτα και γενικότερα στη Βόρεια Ελλάδα. Μοιάζει αρκετά με το παλαιομοδίτικο ύφος στην αρχή, απλώς εδώ δεν έχουμε τουάνγκ τοποθέτηση, ο στόμφος είναι πολύ έντονος, οι φωνές πολύ σκούρες και με επιτηδευμένη τοποθέτηση. Συνήθως παρατηρείται ελεύθερος χρόνος και πολλές αναλύσεις (με τον λάρυγγα) σε μονωδιακές εκτελέσεις, χτυπητός χρόνος σαν εμβατήριο σε χορωδιακές προσεγγίσεις με κοφτές παύσεις.

8. Το ύφος που ξεκίνησε από τον Σίμωνα Καρά

..και τη χορωδία του και συνεχίστηκε με τον Λυκούργο Αγγελόπουλο και την ΕΛΒΥΧ. Εδώ μοιάζει αρκετά με το σμυρνέικο, λείπει όμως ο στόμφος και η επιτηδευμένη τοποθέτηση. Λόγω της ανάγκης των εκτελεστών είτε μονωδιακά είτε χορωδιακά να χωρέσουν πολλές αναλύσεις σε λίγους χαρακτήρες, δημιουργείται αυτή η κυματόμορφη αίσθηση και οι αναλύσεις γίνονται με το στόμα και όχι με τον λάρυγγα. Λόγω της υπερπληθώρας αναλύσεων, πολλές φορές δημιουργούνται αλλότρια ρυθμικά σχήματα, αυτό το «ιλαροχορευτικό» σύμφωνα με τους κατηγόρους του είδους. Ο χρόνος είναι συνεπτυγμένος συνήθως.

9. Το πιο μοντέρνο ύφος

...που είναι μία σύνθεση του παλαιομοδίτικου, αυτού της Θεσσαλονίκης και του Σίμωνα Καρρά, ενώ έχει επιρροές και από έντεχνο λαϊκό, με πιο βυζαντινή όμως προσέγγιση. Εδώ ο χρόνος είναι συνεπτυγμένος αλλά πιο αυστηρός χωρίς αλλότρια ρυθμικά σχήματα, Οι φωνές είναι πιο στιλπνές και στρογγυλές, αναδεικνύεται το φυσικό μέταλλο χωρίς μάσκα. Οι αναλύσεις πάντα γίνονται με τον λάρυγγα, υπάρχει όμως λιτότητα στην εκτέλεσή τους, δεν υπάρχει υπερπληθώρα και συνήθως η ποικιλία των αναλύσεων ρυθμίζεται αναλόγως του μέλους και του πόσο αργό ή σύντομο είναι. Ο ιδρυτής και πρωτοπόρος αυτής της προσέγγισης είναι ο Δημήτριος Νεραντζής ο οποίος συνδύασε την ακουστική παράδοση που είχε αλλά και την ανεξάρτητη αισθητική του με τις γνώσεις και την προσωπική έρευνα και δημιούργησε ένα υβρίδιο επιστημονικής και πηγαίας ψαλτικής, μια προσπάθεια σύνθεσης των δύο.

Για να μην το παίξω φυσικά «ουδέτερος παρατηρητής», η τελευταία προσέγγιση με εκφράζει προσωπικά. Η ιδιοσυγκρασία μου αλλά και η αναζήτηση που έκανα στην ψαλτική με έκανε να αγαπήσω αυτήν την προσέγγιση και να προσπαθώ να εμβαθύνω σε αυτό το ύφος. Αν κάποιος θέλει να διαφωνήσει στις παρατηρήσεις μου, θα χαρώ να διαβασω την αντίθετη γνώμη...