Η Τέχνη της Συνηχήσεως: Το Βυζαντινό Ισοκράτημα μέσα από τη Ματιά του Δρ. Σωτηρίου Δεσπότη
PhD-MSc/Mag.art
Η Βυζαντινή Εκκλησιαστική Μουσική δεν είναι απλώς ένα άκουσμα· είναι μια προσευχή που ντύνεται με ήχους, μια πνευματική σκάλα που ενώνει το γήινο με το θείο. Στην καρδιά αυτής της τέχνης βρίσκεται το Ισοκράτημα, το θεμέλιο πάνω στο οποίο οικοδομείται το μελωδικό οικοδόμημα της Ορθόδοξης λατρείας. Ο μουσικολόγος Σωτήριος Κ. Δεσπότης, μέσα από την εμπεριστατωμένη μελέτη του, μας προσφέρει μια μοναδική περιήγηση στην ιστορία, τη μορφολογία και την πρακτική εφαρμογή αυτής της σπουδαίας παράδοσης.
1. Η Φύση και ο Ρόλος του Ισοκρατήματος
Το ισοκράτημα (ή «ίσον») αποτελεί το συνηχητικό σύστημα της ελληνικής ψαλτικής τέχνης. Είναι ένας σταθερός φθόγγος που συνυπάρχει με τη μελωδική γραμμή από την αρχή μέχρι το τέλος της, λειτουργώντας ως ο «φάρος» που καθορίζει το τονικό ύψος και τη βάση του ήχου. Παρά την φαινομενική του απλότητα, η ορθή εκτέλεσή του απαιτεί βαθιά γνώση, καθώς η ατεκμηρίωτη εφαρμογή του μπορεί να οδηγήσει στην αλλοίωση του μονοφωνικού χαρακτήρα του βυζαντινού μέλους.
2. Η Ιστορική Ρίζα: Από την «Υπήχηση» στην Ψαλτική Πράξη
Η έρευνα του Σωτηρίου Δεσπότη αναζητά τις ρίζες του ισοκρατήματος στην αρχαία χριστιανική πρακτική της υπήχησης.
Οι Πατέρες της Εκκλησίας: Μέσα από κείμενα του Μεγάλου Βασιλείου και του Ιερού Χρυσοστόμου, διαφαίνεται ότι οι πιστοί συμμετείχαν στη λατρεία «υπηχούντες», συνοδεύοντας δηλαδή το κύριο μέλος με μια ασθενή, βοηθητική φωνή που διατηρούσε τη βάση του ήχου.
Η Εξέλιξη: Αυτή η αρχαία πρακτική μετεξελίχθηκε με τους αιώνες στο οργανωμένο σύστημα ισοκρατήματος που γνωρίζουμε σήμερα, διασώζοντας την αίσθηση της «κοινής προσευχής».
3. Κορυφαίοι Θεωρητικοί και Συστήματα
Η μελέτη αναλύει πώς διαφορετικές μουσικές προσωπικότητες προσέγγισαν το ισοκράτημα, προσφέροντας πολύτιμα εργαλεία στους ψάλτες:
Γεώργιος Λέσβιος (19ος αι.): Υπήρξε ο πρωτοπόρος που κατέγραψε συστηματικά τους ισοκρατηματικούς φθόγγους, ορίζοντας πότε και πώς πρέπει να μετατοπίζεται το ίσον.
Μισαήλ Μισαηλίδης & Στυλιανός Χουρμούζιος: Μέσα από τις αναλύσεις τους σε κλασικά μέλη, τόνισαν τη σημασία της σταθερότητας του ίσου και τη σχέση του με τα «πολύχορδα» του βυζαντινού μέλους.
Κωνσταντίνος Ψάχος & Σίμων Καράς: Εισήγαγαν πιο σύνθετες τεχνικές, όπως το «διπλό ίσον», προσπαθώντας να προστατεύσουν τη βυζαντινή μουσική από τις δυτικές επιρροές, ενώ παράλληλα ανέδειξαν τον πλούτο της αρμονικής της διάστασης.
4. Η Σύγχρονη Πρόκληση: Παράδοση vs Δυτικοποίηση
Στα συμπεράσματα της μελέτης του, ο Σωτήριος Δεσπότης κρούει τον κώδωνα του κινδύνου για τη σύγχρονη ισοκρατηματική πρακτική.
Η Δυτική Επίδραση: Παρατηρείται ότι πολλοί σύγχρονοι ψάλτες, επηρεασμένοι από τους κανόνες της δυτικής αρμονίας, μετατοπίζουν το ίσον συνεχώς για να αποφύγουν τις «διάφωνες» συνηχήσεις. Αυτή η κίνηση, όμως, θυμίζει περισσότερο το μπάσο μιας πολυφωνικής χορωδίας παρά το αυθεντικό βυζαντινό ισοκράτημα.
Η Πτωτική Σχέση: Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι η τελική κατάληξη στον πλάγιο του τετάρτου ήχο, όπου ο ισοκράτης μετακινείται από τον Νη στον Πα, μετά στον Δι και τέλος στον Νη, θυμίζοντας το δυτικό πτωτικό σχήμα $Sp - D - T$ (Υποδεσπόζουσα - Δεσπόζουσα - Τονική).
5. Η Αυθεντική Πρόταση: Το Απλό-Μονό Ισοκράτημα
Μέσα από την έρευνα και τις μαρτυρίες, διαφαίνεται ότι η παραδοσιακή ισοκρατηματική πρακτική είναι το απλό-μονό ισοκράτημα.
Ελάχιστες Μετατοπίσεις: Το ίσον πρέπει να αλλάζει μόνο όταν αλλάζει η μουσική φράση και το μελωδικό περιβάλλον, χωρίς να φοβάται τη συνηχητική τριβή με το μέλος.
Σταθερή Βάση: Ο ισοκρατηματικός φθόγγος τοποθετείται στη βάση του νέου «πολυχόρδου», αποτελώντας το σταθερό σημείο αναφοράς για τη μελωδική ανάπτυξη.
Επίλογος
Το ισοκράτημα δεν είναι ένας παθητικός θόρυβος στο παρασκήνιο· είναι η ψυχή του βυζαντινού μέλους. Η μελέτη του Σωτηρίου Κ. Δεσπότη μας υπενθυμίζει ότι η επιστροφή στις πηγές και η κατανόηση της ιστορικής εξέλιξης είναι ο μόνος δρόμος για τη διαφύλαξη της αυθεντικότητας. Όπως τονίζει ο συγγραφέας, ο ισοκράτης πρέπει να είναι «μουσικός» με την πλήρη έννοια του όρου, ώστε να μπορεί να υπηρετήσει το κάλλος και την κατάνυξη της μονοφωνικής μας παράδοσης.
Σημείωση: Το παρόν άρθρο αποτελεί μια ολοκληρωμένη ανάλυση της μελέτης "Η ισοκρατηματική πρακτική της βυζαντινής εκκλησιαστικής μουσικής: Ιστορική και μορφολογική προσέγγιση" του Σωτηρίου Κ. Δεσπότη.
ΠΗΓΗ: ACADEMIA.EDU
