Η αυγή ενός θρυλικού βίου και οι ρίζες της καλλιφωνίας
Η γέννηση στη Μακεδονία και η μουσική μήτρα της οικογένειας
Ο Αθανάσιος Καραμάνης γεννήθηκε στην κοινότητα Κρηνίδος Σερρών, που υπαγόταν στη Μητρόπολη Ζυχνών, στις αρχές Ιανουαρίου του 1910. Υπήρξε ο έκτος μεταξύ επτά συνολικά αδελφών σε μια πολυμελή οικογένεια όπου η καλλιφωνία αποτελούσε έμφυτο χαρακτηριστικό γνώρισμα. Η μητέρα του καταγόταν από την ιστορική «ψαλτομάνα» Νικήσιανη, η οποία απλώνεται στους πρόποδες του όρους Παγγαίου, κοντά στην ιστορική Μονή της Παναγίας Εικοσηφοίνησας. Η μουσική παράδοση κυλούσε στις φλέβες της οικογένειας, καθώς ο πρωτοξάδελφος της μητέρας του ήταν επαγγελματίας ψάλτης και βιολιστής, ενώ το δημοτικό τραγούδι αποτελούσε αναπόσπαστο κομμάτι της καθημερινότητάς τους, στο οποίο ο νεαρός Αθανάσιος μυήθηκε επιτυχώς από τα παιδικά του χρόνια.
Η απώλεια του πατέρα και τα πρώτα σπέρματα της ψαλτικής
Σε ηλικία πέντε ετών (1915), ο μικρός Αθανάσιος έμεινε ορφανός από πατέρα, μια δοκιμασία που σημάδεψε τα παιδικά του χρόνια. Ωστόσο, η κλίση του δεν άργησε να φανερωθεί. Στα δεκατρία του χρόνια, με πρωτοβουλία του ιεροδιδασκάλου και διευθυντή του Δημοτικού Σχολείου, του αείμνηστου Βασίλειου Βουγιουκλόπουλου από την Αιγιαλεία της Πελοποννήσου, έψαλε για πρώτη φορά το αποστολικό ανάγνωσμα. Ο ιερέας του χωριού του και πρώτος του δάσκαλος στην Ψαλτική, ο π. Εμμανουήλ Πιπεριάς, διέκρινε αμέσως το θείο τάλαντο και τη σπάνια φωνή του.
2. Οι θεμελιώδεις μύησεις και η ιερή μαθητεία
Οι δάσκαλοι της επαρχίας και η Πολίτικη Παράδοση
Η μαθητική πορεία του κοντά σε μεγάλους παιδαγωγούς της εποχής υπήρξε καθοριστική. Μετά τον π. Εμμανουήλ Πιπεριά, μαθήτευσε στον συμμαθητή του ιερέα και τότε πρωτοψάλτη της Πρώτης Σερρών, Αθανάσιο Μπουρλέτσικα, καθώς και στον Χρήστο Παρασχείδη ή Μπεκιάρη, ο οποίος είχε σπουδάσει μουσική στην Κωνσταντινούπολη δίπλα στον Νηλέα Καμαράδο και στον μουσικολόγο Νικόλαο Παγανά. Ωστόσο, δάσκαλος καταλυτικός ως προς το ύφος και το ήθος της ψαλτικής αναδείχθηκε ο διακεκριμένος πρωτοψάλτης του Μητροπολιτικού Ιερού Ναού Δράμας, ο Κωνσταντινουπολίτης Χαράλαμπος Ανεστιάδης, ο οποίος υπήρξε ιδιαίτερος μαθητής του Άρχοντος Πρωτοψάλτου της Μεγάλης Εκκλησίας Ιακώβου Ναυπλιώτου. Αργότερα, είχε την τύχη να θητεύσει και κοντά στον Κωνσταντίνο Πρίγγο.
Η οξύτατη μουσική αντίληψη και η είσοδος στο αναλόγιο
Το νεαρό της ηλικίας του συνοδευόταν από μια οξύτατη μουσική αντίληψη τόσο στο θεωρητικό όσο και στο πρακτικό μέρος της τέχνης, σε συνδυασμό με μια εκπληκτική μουσική μνήμη και υποδειγματική διαγωγή. Αυτά τα χαρίσματα έκαναν τους δασκάλους του να τον περιβάλουν με αγάπη και θαυμασμό. Έτσι, από τα δεκαέξι του χρόνια άρχισε την επαγγελματική του ιεροψαλτική σταδιοδρομία. Έψαλε σε ναούς της Μακεδονίας, ξεκινώντας από το αριστερό αναλόγιο του ναού της Πρώτης Σερρών και στη συνέχεια στο δεξιό αναλόγιο της ιδιαίτερης πατρίδας του, περνώντας διαδοχικά από τη Δράμα, την Καβάλα, τη Βέροια και τον Πύργο Ηλείας.
3. Η χρυσή εποχή στη Θεσσαλονίκη και η κορύφωση του έργου
Η τριακονταπενταετία στον Άγιο Γρηγόριο τον Παλαμά
Το 1952 ανέλαβε Πρωτοψάλτης και Χοράρχης του Μητροπολιτικού Ιερού Ναού Αγίου Γρηγορίου του Παλαμά στη Θεσσαλονίκη, υπηρετώντας τον ιστορικό αυτό ναό επί τριάντα πέντε συναπτά έτη. Η περίοδος αυτή υπήρξε η γονιμότερη της ζωής του, τόσο από πλευράς παραγωγής νέων ιεροψαλτών όσο και από πλευράς συγγραφικής δραστηριότητας. Η καλλιτεχνική του έκφραση, βασισμένη αυστηρά στο πατριαρχικό ύφος και ήθος, τον καθιέρωσε πανελληνίως και στα πέρατα της οικουμένης ως τον κορυφαίο ερμηνευτή του εκκλησιαστικού μέλους, ανεπανάληπτο μουσουργό, άριστο μελοποιό και ασύγκριτο ερμηνευτή δημοτικών τραγουδιών.
Το συγγραφικό έργο και η καταγραφή της ζώσας παράδοσης
Το 1955 ξεκίνησε το τεράστιο συγγραφικό του έργο, το οποίο ολοκλήρωσε σε διάστημα λίγων ετών με την κυκλοφορία επτά τόμων υπό τους γενικούς τίτλους «ΝΕΑ ΜΟΥΣΙΚΗ ΣΥΛΛΟΓΗ» και «ΝΕΑ ΜΟΥΣΙΚΗ ΚΥΨΕΛΗ». Τα έργα αυτά περιλαμβάνουν όλη την ασματική υμνογραφία της Εκκλησίας με πρωτότυπες μουσικές αναλύσεις. Ο ίδιος εξηγούσε εύγλωττα το όραμά του: «Αὐτὴ τὴν ζώσα παράδοση θέλησα νὰ καταγράψω γιατὶ εἶναι σαφῶς διαφορετικὴ ἀπὸ τὴν γραπτή. Δὲν ἦταν ὅμως εὔκολο. Ἤθελε πάνω ἀπ’ ὅλα τόλμη. Ἀπόδειξη εἶναι ὅτι ἄλλοι δὲν τὸ τολμήσανε».
4. Η διδασκαλία, το φροντιστήριο και οι αναγνωρίσεις
Η δημιουργία χορωδιών και το Φροντιστήριο «Άγιος Δημήτριος»
Ως ακάματος δάσκαλος, επιβλητικός χοράρχης και μαέστρος, ο Αθανάσιος Καραμάνης σφράγισε τον 20ό αιώνα. Υπήρξε συνιδρυτής του Φροντιστηρίου «Άγιος Δημήτριος» μαζί με τους Αβραάμ Ευθυμιάδη, Χρυσόστομο Θεοδοσόπουλο και Χαρίλαο Ταλιαδώρο, διδάσκοντας εκεί για πολλά χρόνια. Μαζί με τον Πρωτοψάλτη Αθανάσιο Παναγιωτίδη δημιούργησε ένα σοβαρό ψαλτικό ύφος που επικράτησε στη Θεσσαλονίκη και διαδόθηκε σε ολόκληρη την Ελλάδα, αφήνοντας πίσω του πλήθος μαθητών.
Οι τιμές από την Εκκλησία και την Πολιτεία
Αποχώρησε από την ενεργό υπηρεσία το 1983, σε ηλικία 73 ετών. Το Οικουμενικό Πατριαρχείο τον τίμησε απονέμοντας του το Οφφίκιο του «ΑΡΧΟΝΤΟΣ ΠΡΩΤΟΨΑΛΤΟΥ ΤΗΣ ΑΓΙΟΤΑΤΗΣ ΑΡΧΙΕΠΙΣΚΟΠΗΣ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥΠΟΛΕΩΣ», ενώ διακρίσεις έλαβε και από την Εκκλησία της Ελλάδος, την ελληνική πολιτεία, δεκάδες Μητροπόλεις, Δήμους –έχοντας αφιερωθεί προς τιμήν του οδοί σε πέντε πόλεις και κοινότητες εν ζωή– καθώς και από συλλόγους εντός και εκτός συνόρων, όπως η τιμητική τελετή του Οκτωβρίου 1999 στο Ηράκλειο Κρήτης παρουσία του μακαριστού Αρχιεπισκόπου Τιμοθέου.
5. Η εξόδιος ακολουθία και η συγκλονιστική σιωπή
Το ύστατο χαίρε στον Μητροπολιτικό Ναό Θεσσαλονίκης
Τα ξημερώματα της Κυριακής 12ης Αυγούστου 2012, σε ηλικία 102 ετών, ο πατριάρχης της ψαλτικής τέχνης έφυγε από τον μάταιο κόσμο. Η Εξόδιος ακολουθία εψάλη την επομένη, 13 Αυγούστου 2012, στον Ιερό Μητροπολιτικό Ναό Αγίου Γρηγορίου του Παλαμά. Από τις 9:30 το πρωί, η σορός του τέθηκε σε προσκύνηση, με πλήθος μαθητών του να συρρέουν από όλα τα μέρη της οικουμένης –ανάμεσά τους και ο Πρόεδρος του Συλλόγου Ιεροψαλτών Ηρακλείου Ιωάννης Δαμαρλάκης– για να αποτίσουν φόρο τιμής.
Η φωνή που διέκοψε τη νεκρώσιμη ακολουθία
Της νεκρωσίμου ακολουθίας προέστη ο Παναγιώτατος Μητροπολίτης Θεσσαλονίκης κ. Άνθιμος, ενώ στο δεξιό αναλόγιο έψαλλε χορός υπό τον ανεψιό του δασκάλου, Κυριαζή Κυριαζή, και στο αριστερό χορός υπό τον Εμμανουήλ Δασκαλάκη. Η κορύφωση της συγκίνησης σημειώθηκε όταν ο Μητροπολίτης διέκοψε τη νεκρώσιμη ακολουθία και παρακάλεσε να ακουσθεί από μαγνητοφώνου η ίδια η φωνή του μακαριστού Δασκάλου να ψάλλει: «Ψυχή μου, ψυχή μου…», αφήνοντας ανεξίτηλο το αποτύπωμα της παρουσίας του στην αιώνια μνήμη της Εκκλησίας.
: Ο Τιτάνας της Βυζαντινής Μουσικής και Άρχων Πρωτοψάλτης){kind=link}